**"ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਮਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਗਰ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ: 1. ਕੋਈ ਚੱਲਦੀ ਸਦਕਾ (ਐਸੀ ਨੇਕੀ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ), 2. ਅਜਿਹਾ ਇਲਮ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਗਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ, 3. ਨੇਕ ਅਉਲਾਦ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰੇ।"\*\*

ਸਾਰੇ ਉਲਮਾਂ ਦਾ ਇੱਤੇਫਾਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ:ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਦਕਾ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਇਲਮ, ਦੁਆ — ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹਾਦੀਸ ਵਿੱਚ ਹajj ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਹਦੀਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੇਕੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰਚਸ਼ਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਨੇਕ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਾਇਮ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਉਹ ਇਲਮ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਇਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਇਲਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਇੰਸੀ ਇਲਮਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਫ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਇਲਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਲਮ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਖਲਕ ਲਈ ਨਫ਼ੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਲਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਅਹਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਤ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਇਲਮ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਹਯਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵਫਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ।
ਨੇਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਆਖਿਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਚਛਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਨੇਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਲਾਭ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦੁਆ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੁਆ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਚਾ ਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।