**"ਏ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ! ਸਦਕਾ ਦੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।"** ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ: "ਏ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ! ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ?"ਅੱਪ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: **"ਤੁਸੀਂ ਲਾਣਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ।»*، ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਕਲ ਤੇ ਦੀਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਮਰਦ ਦੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾ ਦੇਣ।"**ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ: "ਏ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ! ਸਾਡੀ ਅਕਲ ਤੇ ਦੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕੀ ਹੈ?" ਅੱਪ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ:**"ਕੀ ਔਰਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮਰਦ ਦੀ ਅੱਧ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ?"* ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ: "ਹਾਂ।"ਅੱਪ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: **"ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।ਕੀ ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਹਾਈਜ਼ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਮਾਜ਼ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ?"**ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ: "ਹਾਂ।"ਅੱਪ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: **"ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਦੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।"** **(ਸਹੀਹ ਬੁਖਾਰੀ)**

ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਈਦ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਤੇ ਜਾਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਸੀਹਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲਾਣਤਾਂ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਕ ਦੀ ਧਮਕੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਨਾਹ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਘਾਟ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ: ਜੋ ਆਪਣੀ ਇਬਾਦਤ ਵਧਾਊਂਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਇਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਇਬਾਦਤ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਹੈ।
ਨਵਵੀ ﷺ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਕਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਦੋਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਮਾਨ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁਭਾਵਕ ਗੁਣ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਕਫ਼ਰਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਲਤੀਆਂ 'ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਘਾਟ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਘਾਟ ਸਿਰਫ ਗੁਨਾਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਲਈ ਇਹ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਸਮਝ ਲਈ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਾਂਚ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਹਨੁਮਾਈ ਲਏ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮਰਦ ਦੀ ਅੱਧ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਬਨ ਹਜਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ "ਮੈਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘੱਟ ਅਕਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ..." ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਰਮ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਦਰਜੇ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮਰਦ ਦੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਗਲਤ ਕਾਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਗਲਤ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਗੁਨਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁਨਾਹ ਵਧਾਇਆ।
ਹਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਨਫਸਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਮਾਜ਼ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾ ਰੋਕਣਾ ਹਲਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਕ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਰੋਜ਼ੇ ਦੀ ਕਫ਼ਾਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਬੀ ﷺ ਦਾ ਸ਼ਰਾਰਤਮੰਦ ਸੁਭਾਅ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸੀ; ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਇਬਨ ਹਜਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਦਕਾ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਕਲੂਕਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਵਵੀ ﷺ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਘਾਟ ਹਾਈਜ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਮਾਜ਼ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾ ਛੱਡਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਇਬਾਦਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਇਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਘਾਟ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: * ਕਿਸੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਨਾਹ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਵਾਜਬ ਕਾਰਨ ਨਮਾਜ਼ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਾ ਨਾ ਰੱਖਣਾ। * ਕਿਸੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਮਾ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਜਿਹੜਾ ਉੱਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। * ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਈਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਮਾਜ਼ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾ ਛੱਡਣਾ।