ਕਰੀਬ ਰਹੋ ਅਤੇ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਫੜੋ, ਅਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਨਾਲ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਰਸੂਲ ਅੱਲਾਹ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਨਹੀਂ?ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾ ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਫਜ਼ਲ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਵੇ।

ਨਵਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: **(ਸੱਦਿਦੂ ਵ ਕ਼ਾਰਿਬੂ)** – ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਉਤੇ ਅਮਲ ਕਰੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਉਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਓ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਰਹੋ। "ਸਦਾਦ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਹੀ ਰਸਤਾ, ਜੋ ਅਤਿਸ਼ਯਤਾ (ਘੁਲੂ) ਅਤੇ ਕੋਤਾਹੀ (ਕਮੀ) ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਓ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਮੀ ਕਰੋ।
ਇਬਨ ਬਾਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੇਕ ਅਮਲ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰੇ ਅਮਲ ਦੋਜ਼ਖ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਹਨ। ਹਦੀਸ ਇਹ ਵਾਜ਼ੇਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 'ਤੇ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਬਲਕਿ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਸਬਬ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਖ਼ਲਾ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ, ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਭੀ ਗੁਮਾਨ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਕਿਉਂ ਨਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਲਾਹ ਦਾ ਹੱਕ ਉਸਦੇ ਅਮਲ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੰਦੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਡਰ ਅਤੇ ਉਮੀਦ — ਦੋਹਾਂ — ਰੱਖੇ।
ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਮਹਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਰਹਿਮਤ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।
ਨੇਕ ਅਮਲ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹਨ, ਪਰ ਜੰਨਤ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰਮਾਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਦੋਂ ਹਰ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਰਸੂਲ ਅੱਲਾਹ ﷺ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਲੇਖਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ﷺ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ — ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਹੱਕਦਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ)।
ਨਵਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੱਲਾਹ ਤਆਲਾ ਦੇ ਇਸ ਕੌਲ ﴾ਉਦਖ਼ੁਲੂਲ ਜੰਨਤ ਬਿਮਾ ਕੁਨਤੁਮ ਤਅਮਲੂਨ﴿ \[ਨਹਲ: 32]﴾ \[ਅਨ-ਨਹਲ: 32] ਅਤੇ ﴾ ਵਤਿਲਕਲ ਜੰਨਤੁੱਲਤੀ ਔਰਿਸਤੁਮੂਹਾ ਬਿਮਾ ਕੁਨਤੁਮ ਤਅਮਲੂਨ﴾ ਅਜ਼-ਜ਼ੁਖ਼ਰੁਫ਼: 72] — ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਆਯਤਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਸਬਬ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਆਹਾਦੀਸ ਦੇ ਮੁਖਾਲਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ।ਬਲਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਯਤਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਸਬਬ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਤੌਫੀਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਖਲਾਸ (ਨਿਰਭਾਵਤਾ) ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬੂਲੀਅਤ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਦੁਰੁਸਤ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਲ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਆ — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਦੀਸਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਸਬਬ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਮਲ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਨ।﴿
ਇਬਨ ਜੌਜ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ: ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਤੌਫੀਕ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਹੈ, ਜੇ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਮਾਨ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਜੋ ਨਜਾਤ ਦਾ ਸਬਬ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।ਦੂਜਾ: ਬੰਦੇ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਉਸਦੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਅਮਲ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਫਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹੈ।ਤੀਜਾ: ਕੁਝ ਹਦੀਸਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਖੁਦ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਚੌਥਾ: ਤੌਬਾ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਮਾਂਵਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਵਾਬ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅਮਲ ਦੇ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਫਜ਼ਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ।
ਰਾਫ਼ਈ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਤੇ ਨਜਾਤ ਅਤੇ ਦਰਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਮਲ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਤੌਫੀਕ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਨਾਹ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ ਹੈ।